กลับไปหน้าแรก บทความทางกฎหมาย และข้อมูลสาระที่น่าสนใจ พระราชบัญญัติ และกฎข้อบังคับที่สำคัญในสาขากฎหมายมหาชน ข้อมูลบรรณานุกรมเพื่อการศึกษาค้นคว้า คำวินิจฉัย, คำพิพากษาของศาลและองค์กรตามรัฐธรรมนูญ
รวมศัพท์กฎหมายมหาชน ฝรั่งเศส - ไทย หนังสือกฎหมายที่น่าสนใจ หนังสือกฎหมายมหาชนอิเลคทรอนิกส์ เวทีทัศนะและถาม-ตอบ สัมภาษณ์นักกฎหมายมหาชน เชื่อมโยงไปยังเวบไซต์กฎหมายอื่นๆ

บทความทางกฎหมายมหาชน และข้อมูลสาระที่น่าสนใจ
บทความทางกฎหมายมหาชน และข้อมูลสาระที่น่าสนใจ

Public Law Network : บทความ
ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับพัฒนาการของรัฐธรรมนูญไทย*

ดร.เชาวนะ ไตรมาศ
ผู้อำนวยการสถาบันรัฐธรรมนูญศึกษา

1. ประวัติศาสตร์รัฐธรรมนูญไทย

             การปกครองของไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัย อยุธยาและรัตนโกสินทร์ช่วงก่อนเปลี่ยนแปลง การปกครอง พ.ศ. 2475 เป็นการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ซึ่งปกครองโดยบุคคลคนเดียว คือ พระมหากษัตริย์
             สุโขทัยตอนต้น โดยเฉพาะในรัชกาลพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ได้วางรูปการปกครอง แบบพ่อปกครองลูก หรือระบอบปิตุลาธิปไตยนั้น ได้ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญ คือ หลักศิลาจารึก ซึ่งมีสาระหรือข้อบัญญัติเกี่ยวกับวิธีการปกครองหรือการใช้อำนาจของพระองค์ รวมถึง พันธะที่พระองค์ทรงมีต่อราษฎรด้วยนั้น จึงน่าจะอนุโลมได้ว่า หลักศิลาจารึกดังกล่าว เป็นเสมือน รัฐธรรมนูญที่เป็นลายลักษณ์อักษรของไทยฉบับแรก
             ในช่วงสุโขทัยตอนปลายถึงอยุธยา ได้วางรูปการปกครองแบบเทวสิทธิ์หรือระบอบ ธรรมราชา พระมหากษัตริย์ทรงใช้อำนาจปกครองโดยมีพันธะผูกพันกับหลักธรรมคำสอนทางศาสนา โดยเฉพาะหลักทศพิธราชธรรม หรือบัญญัติ 10 ประการของกษัตริย์นั้น ก็น่าจะอนุโลมได้ว่าเป็น รัฐธรรมนูญแบบจารีตประเพณี เนื่องจากการใช้อำนาจปกครองของกษัตริย์นั้นต้องอิงอยู่กับข้อบัญญัติ ต่าง ๆ ทั้งศาสนาและธรรมะของกษัตริย์
             ใน พ.ศ. 2475 ไทยเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เป็น ระบอบประชาธิปไตยโดยคณะราษฎรผู้ก่อการได้ร่างรัฐธรรมนูญฉบับแรกเรียกว่า พระราชบัญญัติธรรมนูญ การปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พ.ศ. 2475 นำขึ้นกราบบังคมทูลให้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้า เจ้าอยู่หัวพระราชทานให้และประกาศใช้ในวันที่ 27 มิถุนายน 2475 ซึ่งถือว่าเป็นรัฐธรรมนูญชั่วคราว ส่วนรัฐธรรมนูญที่ถือว่าเป็นรัฐธรรมนูญฉบับถาวรฉบับแรก คือ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2475 ซึ่งประกาศใช้เมื่อ 10 ธันวาคม 2475

2. สถานภาพของรัฐธรรมนูญไทย

ฉบับ
ที่
ชื่อ / พ.ศ.
เวลาที่
เริ่ม ใช้
เวลาที่
เลิก ใช้
รวมเวลา
ที่ ใช้
ที่มา/สาเหตุ
จำนวน
มาตรา
เหตุที่เลิกใช้
หมายเหตุ
1พ.ร.บ. ธรรมนูญการปกครอง แผ่นดินสยาม ชั่วคราว 247527 มิ.ย. 247510 ธ.ค. 24755 เดือน 17 วันคณะราษฎร / เปลี่ยนแปลง การปกครอง39 มาตรานำรัฐธรรมนูญฉบับถาวรมาใช้ฉบับ ชั่วคราว
2รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม 247510 ธ.ค. 24759 พ.ค. 248913 ปี 5 เดือนกรรมการร่างรัฐธรรมนูญของคณะราษฎร / ใช้ แทนรัฐธรรมนูญฉบับชั่วคราว68 มาตราล้าสมัยไม่เหมาะสมกับสถานการณ์ของประเทศฉบับถาวร
3รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 248910 พ.ค. 2489< /FONT>8 พ.ย. 24901 ปี 6 เดือนกรรมาธิการวิสามัญ / ร่าง ใหม่ให้เหมาะสมกับสถานการณ์ของประเทศ36 มาตรารัฐประหาร พ.ศ. 2490ฉบับถาวร
4รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ฉบับชั่วคราว 24909 พ.ย. 249023 มี.ค. 24921 ปี 4 เดือน14 วันคณะรัฐประหาร 2490 / ใช้ยึดอำนาจการ ปกครอง98 มาตรานำรัฐธรรมนูญฉบับถาวร มาใช้แทนฉบับ ชั่วคราว (ใต้ตุ่ม)
5รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 249223 มี.ค. 2492 29 พ.ย. 24942 ปี 8 เดือน 6 วันสภาร่างรัฐธรรมนูญ / ใช้แทนฉบับ ชั่วคราว188 มาตรารัฐประหาร 2494ฉบับถาวร
6รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2475 แก้ไข เพิ่มเติม 24958 มี.ค. 249520 ต.ค. 25016 ปี 7 เดือน 12 วันคณะบริหารประเทศ ชั่วคราว / ใช้เพื่อยึดอำนาจ การ ปกครอง123 มาตรารัฐประหาร 16 ก.ย. 2500ฉบับถาวร
7 ธรรมนูญการ ปกครอง ราชอาณาจักร 250228 ม.ค. 250220 มิ.ย. 25119 ปี 5 เดือนคณะปฏิวัติ / ใช้เพื่อยึดอำนาจการปกครอง20 มาตรานำรัฐธรรมนูญฉบับถาวรมา ใช้แทนฉบับ ชั่วคราว
8รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 251120 มิ.ย. 251117 พ.ย. 25143 ปี 4 เดือนสภาร่างรัฐธรรมนูญ / ใช้ แทน รัฐธรรมนูญ ฉบับชั่วคราว183 มาตรารัฐประหาร 17 พ.ย. 2514ฉบับถาวร
9 ธรรมนูญการ ปกครองราชอาณาจักร 2515 15 ธ.ค. 25157 ต.ค. 25171 ปี 9 เดือนคณะรัฐประหาร / ใช้เพื่อยึดอำนาจการปกครอง 23 มาตราเปลี่ยนแปลง คณะรัฐบาลเนื่องจากวันมหาวิปโยค 14 ต.ค. 2516ฉบับ ชั่วคราว
10รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 25177 ต.ค. 25176 ต.ค. 25192 ปีกรรมการร่าง รัฐธรรมนูญ / มอบรัฐธรรมนูญให้ประชาชนตาม ข้อเรียกร้อง238 มาตรารัฐประหาร 6 ต.ค. 2519ฉบับถาวร
11รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 251922 ต.ค. 251920 ต.ค. 25201 ปีคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน / ใช้เพื่อพัฒนา ประชาธิปไตย29 มาตรารัฐประหาร 6 ต.ค. 2520ฉบับ ชั่วคราว
12 ธรรมนูญการ ปกครองราชอาณาจักร 25209 พ.ย. 252022 ธ.ค. 25211 ปี 1 เดือนคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน / ใช้เพื่อเร่ง รัดพัฒนาประชาธิปไตยให้เร็วขึ้น32 มาตรานำรัฐธรรมนูญฉบับถาวรมาฉบับ ชั่วคราว
13รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 252122 ธ.ค. 2521< /FONT>23 ก.พ. 2534 12 ปี 2 เดือนสภานิติบัญญัติแห่งชาติ/ ให้ เป็นไปตามเจตนารมณ์ของ รัฐธรรมนูญ ฉบับเก่า206 มาตรารัฐประหาร 23 ก.พ. 2543ฉบับถาวร ( ประชาธิป ไตยครึ่งใบ)
14 ธรรมนูญการ ปกครองราชอาณาจักร 25341 มี.ค. 25349 ธ.ค. 25349 เดือน 8 วันคณะรักษาความสงบเรียบร้อย แห่งชาติ / ใช้ เพื่อยึดอำนาจการปกครองและร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่33 มาตราเจตนาใช้ ชั่วคราวและใช้รัฐธรรมนูญ ฉบับใหม่แทนฉบับ ชั่วคราว
15รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 25349 ธ.ค. 253410 ต.ค. 25405 ปี 9 เดือนสภานิติบัญญัติแห่งชาติ/ เป็นไปตามเจตนารมณ์ ของรัฐธรรมนูญฉบับเก่า223 มาตรายกเลิกเพื่อนำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่มาใช้แทนฉบับถาวร
16รัฐ ธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 254011 ต.ค. 2540-กำลังใช้อยู่เป็น เวลา 5 ปี 7 เดือนสภาร่างรัฐธรรมนูญที่มาจากการเลือกตั้งของ ประชาชนเพื่อปฏิรูปการเมืองตามเจตนารมณ์ของประชาชน 336 มาตรายังไม่เลิกฉบับถาวร

3. นัยของคำปรารภในรัฐธรรมนูญไทย
             1) ฉบับที่ 1 พระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว 2475 เป็น นัยของการถ่ายโอนอำนาจระหว่างผู้ปกครอง คือ พระมหากษัตริย์ในระบอบสมบูรณาสิทธิราชย์กับ คณะราษฎรในระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข
             2) ฉบับที่ 2 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม 2475 เป็นนัยของการประกาศ ความชอบธรรมแห่งอำนาจของกลุ่มผู้ปกครองใหม่ว่าเป็นประชาธิปไตยที่สมบูรณ์แบบ
             3) ฉบับที่ 3 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2489 เป็นนัยของความมุ่งมั่นของ ผู้ปกครองในการสร้างความทันสมัยทางการเมืองให้กับระบอบประชาธิปไตย
             4) ฉบับที่ 4 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ชั่วคราว) 2490 เป็นนัยของการ ลบล้างความชอบธรรมทางอำนาจของผู้ปกครองเก่ามาและสร้างความขอบธรรมใหม่ให้กับคณะปกครอง ที่ใช้กำลังบังคับเข้ามา
             5) ฉบับที่ 5 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2492 เป็นนัยของการปรับรื้อ กรรมวิธีในกระบวนการได้มาซึ่งรัฐธรรมนูญที่เปิดกว้างของกระบวนการมีส่วนร่วม
             6) ฉบับที่ 6 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2475 แก้ไขเพิ่มเติม 2495 เป็นนัย ของการดัดแปลงแก้ไขรัฐธรรมนูญให้เป็นฐานรองรับการสืบทอดอำนาจการปกครองของคณะผู้ปกครอง ที่ใช้กำลังบังคับเข้ามา
             7) ฉบับที่ 7 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร 2502 เป็นนัยของการล้าง ความหวังเพื่อเปลี่ยนไปสู่อนาคตที่ดีกว่า โดยมอบอำนาจเด็ดขาให้คณะผู้ปกครองที่ใช้กำลังบังคับเข้ามา เป็นผู้หยิบยื่นให้
             8) ฉบับที่ 8 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2511 เป็นนัยของการปฏิรูประบอบ การปกครองโดยโน้มน้าวให้เห็นประโยชน์และความจำเป็นของการแยกอำนาจบริหารออกจากอำนาจ นิติบัญญัติ
             9) ฉบับที่ 9 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร 2515 เป็นนัยของความระส่ำ ระส่ายของระบบรัฐสภา และความจำเป็นที่ผู้ปกครองจะต้องใช้อำนาจเผด็จการ
             10) ฉบับที่ 10 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2517 เป็นนัยของการประกาศถึง ยุครุ่งอรุณแห่งสังคมใหม่ที่ประชาธิปไตยผลิบานอย่างเต็มรูปแบบ
             11) ฉบับที่ 11 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2519 เป็นนัยของการชี้ความ ล้มเหลวของการพัฒนาประชาธิปไตยและการเสนอแนวทางการปฏิรูปแนวใหม่ที่เป็นขั้นตอน
             12) ฉบับที่ 12 รัฐธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักรไทย 2520 เป็นนัยของ การจัดระเบียบการจัดระเบียบสังคมใหม่โดยเร่งรัดและจัดลำดับความสำคัญเร่งด่วนของการพัฒนา เสียใหม่
             13) ฉบับที่ 13 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2521 เป็นนัยของการเคารพ สิทธิและความสำคัญของการมีส่วนร่วมของประชาชนในการปกครอง
             14) ฉบับที่ 14 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร 2534 เป็นนัยของการปรับรื้อ กติกาการปกครองใหม่ให้แก้ไขปัญหาสำคัญของชาติได้และมีความสอดคล้องกับเจตนารมณ์ของ คณะผู้ปกครองที่ใช้กำลังบังคับเข้ามา
             15) ฉบับที่ 15 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2534 เป็นนัยของการตอกย้ำ ถึงเจตนารมณ์ดั้งเดิมของการถ่ายโอนอำนาจจากพระมหากษัตริย์ว่าควรจะตกถึงมือประชาชนอย่าง แท้จริง
             16) ฉบับที่ 16 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2540 เป็นนัยของการใช้ รัฐธรรมนูญเป็นเครื่องมือปฏิรูปการเมืองในระบอบประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม โดยการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนให้สามารถเข้ามีส่วนร่วมทางการเมืองการปกครองและตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐเพิ่มขึ้น ตลอดทั้งปรับปรุงโครงสร้างทางการเมืองให้มีประสิทธิภาพและเสถียรภาพมากขึ้น โดยเฉพาะการแยกกลไกให้เป็นอิสระแยกจากกันระหว่างกลไกฝ่ายที่ใช้อำนาจ ฝ่ายที่ตรวจสอบอำนาจ และฝ่ายที่กำกับอำนาจและเรียกร้องสิทธิ

4. ความรุนแรงทางการเมืองกับรัฐธรรมนูญไทย
             1) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 1 (2475) ได้มาโดยคณะราษฎรใช้กำลังบังคับจาก พระมหากษัตริย์ โดยอ้างการขาดหลักวิชาของการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และเพื่อให้มีการ ถ่ายโอนอำนาจและจัดระเบียบการเมืองและการปกครองใหม่จึงจำเป็นต้องจัดให้มีการปกครองโดย รัฐธรรมนูญ
             2) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 4 (2490) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจการปกครองจาก รัฐบาลพลเรือน โดยอ้างว่าทำการฉ้อราษฎร์บังหลวงเป็นเหตุให้ประชาชนเดือดร้อน จำเป็นต้องจัดตั้ง รัฐบาลใหม่
             3) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 6 (2495) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจการปกครองจาก รัฐบาลพลเรือน โดยอ้างภัยคุกคามของคอมมิวนิสต์และนักการเมืองคอร์รัปชั่น และเพื่อให้เป็นไปตาม เจตนารมณ์เริ่มแรกของการเปลี่ยนแปลงการปกครอง จึงต้องนำรัฐธรรมนูญฉบับ 2475 มาใช้อีกครั้ง
             4) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 7 (2502) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจการปกครองจาก รัฐบาล โดยอ้างความรุนแรงของภัยคุกคามของคอมมิวนิสต์ ที่จำเป็นต้องฟื้นฟูด้วยวิธีการปฏิวัติ ซึ่ง รัฐธรรมนูญเก่าไม่เอื้อให้กระทำได้จึงต้องยกเลิก เพื่อแก้ไขปัญหาเร่งด่วนก่อนจึงจะทำรัฐธรรมนูญใหม่
             5) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 9 (2515) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจการปกครองโดยอ้าง ภัยคุกคามนอกประเทศและฝ่ายสภาก่อกวนฝ่ายบริหารเป็นการขัดขวางไม่ให้แก้ไขปัญหาของชาติได้ ซึ่งเป็นผลพวงมาจากการใช้รัฐธรรมนูญฉบับเก่า
             6) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 11 (2519) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจการปกครองโดย อ้างภัยคุกคามสถาบันพระมหากษัตริย์ และความล้มเหลวของระบบรัฐสภา จำเป็นต้องใช้รัฐธรรมนูญ ใหม่ช่วยปฏิรูปการเมือง
             7) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 12 (2520) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจ โดยอ้างความ แตกแยกของข้าราชการและความล่าช้าของขั้นตอนการพัฒนาประชาธิปไตย จำเป็นต้องใช้รัฐธรรมนูญ ใหม่เพื่อเร่งรัดให้เร็วขึ้น
             8) รัฐธรรมนูญฉบับที่ 14 (2534) ได้มาโดยคณะทหารยึดอำนาจ โดยอ้างว่า คณะรัฐบาลใช้อำนาจข่มเหงข้าราชการ คอร์รัปชั่น เป็นเผด็จการรัฐสภาและแทรกแซงกระบวนการ ยุติธรรม จึงต้องใช้รัฐธรรมนูญใหม่รองรับการใช้อำนาจของคณะทหารที่เข้ามาปกครองแทนเพื่อ แก้ปัญหาที่เกิดขึ้น

5. กระบวนการทางสังคม – การเมืองกับรัฐธรรมนูญไทย
             1) ฉบับที่ 1 (27 มิถุนายน 2475) เป็นกระบวนการเปลี่ยนผ่านทางการเมืองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตย
             2) ฉบับที่ 2 (10 ธันวาคม 2475) เป็นกระบวนการสร้างรากฐานอำนาจทาง การเมืองของผู้ปกครองรุ่นบุกเบิกประชาธิปไตย
             3) ฉบับที่ 3 (10 พฤษภาคม 2489) เป็นกระบวนการต่อสู้แย่งชิงอำนาจระหว่าง ฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในกลุ่มอำนาจคณะราษฎร
             4) ฉบับที่ 4 (9 พฤศจิกายน 2490) เป็นกระบวนการที่สถานการณ์ช่วงชิงอำนาจ ทางการเมืองตกอยู่ในกลุ่มอำนาจฝ่ายทหาร
             5) ฉบับที่ 5 (23 มีนาคม 2492) เป็นกระบวนการที่กลุ่มอำนาจฝ่ายทหารที่กุมอำนาจการปกครองพยายามอิงความชอบธรรมทางอำนาจกับระบอบประชาธิปไตย
             6) ฉบับที่ 6 (8 มีนาคม 2495) เป็นกระบวนการที่กลุ่มทหารล้มเหลวในกระบวน การประชาธิปไตยและพยายามรักษาอำนาจโดยกลับไปใช้อำนาจการปกครองแบบผสมผสานระหว่าง เผด็จการกับประชาธิปไตย
             7) ฉบับที่ 7 (28 มกราคม 2502) เป็นกระบวนการที่ผู้นำทหารในกองทัพกุม อำนาจเบ็ดเสร็จในการปกครองแบบเผด็จการเต็มรูปแบบ
             8) ฉบับที่ 8 (20 มิถุนายน 2511) เป็นกระบวนการที่ผู้นำทางทหารประสบความ ล้มเหลวในการใช้อำนาจปกครองระบอบประชาธิปไตยแบบรัฐสภา
             9) ฉบับที่ 9 (15 ธันวาคม 2515) เป็นกระบวนการที่ผู้นำทางทหารผนึกกำลังกัน สร้างความแข็งแกร่งทางอำนาจของผู้ปกครอง ใช้อำนาจแบบเผด็จการ
             10) ฉบับที่ 10 (7 ตุลาคม 2517) เป็นกระบวนการที่กลุ่มอำนาจทางทหารแตกแยก และอ่อนกำลัง เปิดโอกาสให้กลุ่มอำนาจฝ่ายพลเรือนเข้าใช้อำนาจปกครองและการเปิดกว้างของกระบวนการประชาธิปไตยของประชาชน
             11) ฉบับที่ 11 (22 ตุลาคม 2519) เป็นกระบวนการที่กลุ่มอำนาจฝ่ายพลเรือน สูญเสียอำนาจให้ฝ่ายทหาร และกระบวนการประชาธิปไตยชะงักงัน พลังประชาชนถูกปราบปรามโดย กลไกรัฐ
             12) ฉบับที่ 12 (9 พฤศจิกายน 2520) เป็นกระบวนการที่กลุ่มผู้นำฝ่ายทหารพยายามสืบทอดอำนาจการปกครองโดยการปิดกั้นกระบวนการประชาธิปไตยให้ค่อย ๆ ชะลอตัวลง
             13) ฉบับที่ 13 (22 ธันวาคม 2521) เป็นกระบวนการที่ประนีประนอมระหว่างกลุ่ม อำนาจฝ่ายทหารและพลเรือน โดยใช้อำนาจการปกครองร่วมกันภายใต้ระบอบกึ่งประชาธิปไตยกึ่ง เผด็จการ
             14) ฉบับที่ 14 (1 มีนาคม 2534) เป็นกระบวนการขัดแย้งทางอำนาจและผลประโยชน์ระหว่างกลุ่มอำนาจรัฐบาลพลเรือนกับกลุ่มอำนาจทางทหารในกลไกกองทัพ
             15) ฉบับที่ 15 (9 ธันวาคม 2534) เป็นกระบวนการสืบทอดอำนาจของผู้นำทหาร ในกองทัพโดยถ่ายโอนอำนาจการปกครองไปให้กลไกพรรคการเมืองเป็นฝ่ายรองรับความชอบธรรม
             16) ฉบับที่ 16 (11 ตุลาคม 2540) เป็นกระบวนการปฏิรูปการเมืองตามความ เรียกร้องต้องการของขบวนการประชาธิปไตยในภาคประชาชน ซึ่งมุ่งจำกัดควบคุมอำนาจรัฐและขยาย สิทธิเสรีภาพของประชาชน

6. อำนาจผู้ปกครองกับสิทธิเสรีภาพประชาชนในรัฐธรรมนูญไทย
             1) ฉบับที่ 1 (27 มิถุนายน 2475) เน้นอำนาจผู้ปกครองโดยเฉพาะคณะราษฎรและ สภาผู้แทนราษฎร ประชาชนเป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตยแต่ไม่มีการรับรองสิทธิเสรีภาพประชาชน
             2) ฉบับที่ 2 (10 ธันวาคม 2475) เน้นอำนาจผู้ปกครองแต่รัฐบาลโดยคณะราษฎร เริ่มผ่อนคลายอำนาจการปกครองไปสู่พระมหากษัตริย์และรัฐสภามากขึ้น พร้อมกับเริ่มขยายสิทธิของ ประชาชนตามคุณวุฒิทางการศึกษา
             3) ฉบับที่ 3 (10 พฤษภาคม 2489) เน้นเปิดช่องอำนาจการปกครองให้ผู้นำฝ่าย พลเรือน สิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนมุ่งใช้เป็นเครื่องมือช่วงชิงอำนาจของผู้นำฝ่ายพลเรือน
             4) ฉบับที่ 4 (9 พฤศจิกายน 2490) เน้นการเพิ่มพูนอำนาจให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายทหารและข้าราชการ มุ่งลิดรอนสิทธิทางการเมืองของประชาชน
             5) ฉบับที่ 5 (23 มีนาคม 2492) เน้นอำนาจผู้ปกครองที่ตัวผู้นำและการถ่ายเทอำนาจให้โน้มเอียงไปทางรัฐสภาด้วย สิทธิของประชาชนยังไม่มีอุปกรณ์เกื้อกูลให้ยกระดับขึ้นได้
             6) ฉบับที่ 6 (8 มีนาคม 2495) เน้นการสืบทอดอำนาจของผู้ปกครองที่เป็นผู้นำทหาร สิทธิของประชาชนถูกจำกัดให้มีและใช้เพื่อรองรับการเข้าสู่อำนาจของผู้ปกครอง
             7) ฉบับที่ 7 (28 มกราคม 2502) เน้นอำนาจเบ็ดเสร็จของผู้ปกครองโดยเฉพาะ ตัวผู้นำรัฐบาล สิทธิของประชาชนถูกปิดกั้นโดยสิ้นเชิง
             8) ฉบับที่ 8 (20 มิถุนายน 2511) เน้นอำนาจสูงสุดของคณะรัฐบาลเหนือรัฐสภา และการเพิ่มพูนอำนาจผู้ปกครองโดยฐานสมาชิกแต่งตั้งอีกชั้นหนึ่งด้วย สิทธิทางการเมืองของประชาชน มีเพียงรูปแบบแต่ไร้อำนาจที่แท้จริง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรคานอำนาจรัฐบาลและสมาชิกแต่งตั้งไม่ได้
             9) ฉบับที่ 9 (15 ธันวาคม 2515) เน้นอำนาจเด็ดขาดของผู้ปกครองสิทธิประชาชน ถูกปิดกั้น
             10) ฉบับที่ 10 (7 ตุลาคม 2517) เน้นการจำกัดอำนาจของผู้ปกครองและส่งเสริม สิทธิของประชาชน
             11) ฉบับที่ 11 (22 ตุลาคม 2519) เน้นส่งเสริมอำนาจเบ็ดเสร็จของผู้ปกครอง โดย กำหนดระยะเวลาให้มีการผ่อนคลายเป็นขั้นตอน สิทธิประชาชนถูกลิดรอน
             12) ฉบับที่ 12 (9 พฤศจิกายน 2520) เน้นความมั่นคงแข็งแกร่งของอำนาจฝ่าย ปกครอง สิทธิเสรีภาพของประชาชนถูกลิดรอน
             13) ฉบับที่ 13 (22 ธันวาคม 2521) เน้นการขยายตัวของอำนาจฝ่ายปกครองให้มีพื้นที่รองรับทั้งทหาร ข้าราชการ และพรรคการเมือง สิทธิทางการเมืองของประชาชนยังขาดอุปกรณ์เกื้อกูล
             14) ฉบับที่ 14 (1 มีนาคม 2534) เน้นอำนาจเด็ดขาดของผู้ปกครองสิทธิประชาชน ถูกลิดรอน
             15) ฉบับที่ 15 (9 ธันวาคม 2534) เน้นอาจปกครองของฝ่ายพรรคการเมืองโดย สงวนตำแหน่งผู้นำไว้ให้ผู้นำฝ่ายทหาร สิทธิประชาชนยังขาดอุปกรณ์เกื้อกูล
             16) ฉบับที่ 16 (11 ตุลาคม 2540) เน้นการปฏิรูปประชาธิปไตยทางการเมือง โดยมุ่งจำกัด ควบคุมตรวจสอบอำนาจรัฐและการขยายขอบเขตของสิทธิเสรีภาพของประชาชนอย่างกว้างขวาง ทั้งในด้านการรับรองสิทธิความเป็นคน สิทธิความเป็นพลเมือง และสิทธิความเสมอภาค

7. ผู้ปกครองจากกองทัพ – ระบบราชการกับผู้ปกครองจากพรรคการเมืองในรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
ผู้ปกครองจาก
กองทัพ - ระบบราชการ
ผู้ปกครองจาก
พรรคการเมือง
ระยะเวลา
1 (27 มิถุนายน 2475)/-5 เดือน 17 วัน
2 (10 ธันวาคม 2475)/-13 ปี 5 เดือน
3 (10 พฤษภาคม 2489)-/1 ปี 4 เดือน
4 (9 พฤศจิกายน 2490)/-1 ปี 4 เดือน
5 (23 มีนาคม 2492)-/2 ปี 8 เดือน
6 (8 มีนาคม 2495)/-6 ปี 7 เดือน
7 (28 มกราคม 2502)/-9 ปี 5 เดือน
8 (20 มิถุนายน 2511)/-3 ปี 4 เดือน
9 (15 ธันวาคม 2515)/-1 ปี 9 เดือน
10 (7 ตุลาคม 2517)-/2 ปี
11 (22 ตุลาคม 2519)/-1 ปี
12 (9 พฤศจิกายน 2520)/-1 ปี 1 เดือน
13 (22 ธันวาคม 2521)//12 ปี 2 เดือน 1 วัน
14 (1 มีนาคม 2534)/-9 เดือน
15 (9 ธันวาคม 2534)-/5 ปี 9 เดือน
16 (11 ตุลาคม 2540)-/ปัจจุบัน = (6 ปี 4 เดือน)
รวมจำนวน 16 ฉบับรวมจำนวน 11 ครั้งรวมจำนวน 6 ครั้ง
รวมเวลาประมาณ 65 ปี 4 เดือน รวมเวลา 59 ปี 9 เดือน 26 วันรวมเวลา 25 ปี 5 เดือน 6 วันรวม 74 ปี 4 เดือน

8. ประชาธิปไตย เผด็จการ และกึ่งประชาธิปไตยกับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
ประชาธิปไตย
เผด็จการ
กึ่งประชาธิปไตย
ระยะเวลา
1 (27 มิถุนายน 2475)-/-5 เดือน 17 วัน
2 (10 ธันวาคม 2475)-/-13 ปี 5 เดือน
3 (10 พฤษภาคม 2489)/--1 ปี 4 เดือน
4 (9 พฤศจิกายน 2490)-/-1 ปี 4 เดือน
5 (23 มีนาคม 2492)/--2 ปี 8 เดือน
6 (8 มีนาคม 2495)-/6 ปี 7 เดือน
7 (28 มกราคม 2502)-/-9 ปี 5 เดือน
8 (20 มิถุนายน 2511)--/3 ปี 4 เดือน
9 (15 ธันวาคม 2515)-/-1 ปี 9 เดือน
10 (7 ตุลาคม 2517)/--2 ปี
11 (22 ตุลาคม 2519)-/-1 ปี
12 (9 พฤศจิกายน 2520)-/-1 ปี 1 เดือน
13 (22 ธันวาคม 2521)--/12 ปี 2 เดือน 1 วัน
14 (1 มีนาคม 2534)-/-9 เดือน
15 (9 ธันวาคม 2534)/--5 ปี 9 เดือน
16 (11 ตุลาคม 2540)/-/ปัจจุบัน = (6 ปี 4 เดือน)
รวมจำนวน 16 ฉบับรวมจำนวน 5 ฉบับรวมจำนวน 9 ฉบับรวมจำนวน 2 ฉบับ
รวมเวลาประมาณ 65 ปี 4 เดือนรวมเวลา 13 ปี 4 เดือนรวมเวลา 39 ปี 4 เดือน 2 วันรวมเวลา 15 ปี 6 เดือน 28 วันรวม 74 ปี 4 เดือน

9. การเข้าสู่อำนาจและการพ้นจากอำนาจของผู้ปกครองกับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
การเข้าสู่อำนาจ
การพ้นจากอำนาจ
1 (27 มิถุนายน 2475)คณะราษฎร์แต่งตั้งลาออกตามวาระของรัฐธรรมนูญชั่วคราว
2 (10 ธันวาคม 2475)สภาแต่งตั้งลาออกเนื่องจากเหตุการณ์เสด็จสวรรคตของ ร. 8
3 (10 พฤษภาคม 2489)สภาแต่งตั้งรัฐประหาร
4 (9 พฤศจิกายน 2490)คณะรัฐประหารแต่งตั้งถ่ายโอนให้มีการเลือกตั้ง
5 (23 มีนาคม 2492)สภาแต่งตั้งรัฐประหาร
6 (8 มีนาคม 2495)คณะรัฐประหารแต่งตั้งรัฐประหาร
7 (28 มกราคม 2502)คณะรัฐประหารแต่งตั้งรัฐประหาร
8 (20 มิถุนายน 2511)สภาแต่งตั้งรัฐประหาร
9 (15 ธันวาคม 2515)คณะรัฐประหารแต่งตั้งลาออกเนื่องจากเหตุการณ์จลาจล (14 ต.ค. 2516)
10 (7 ตุลาคม 2517)พระราชทานแต่งตั้งรัฐประหาร
11 (22 ตุลาคม 2519)คณะรัฐประหารแต่งตั้งรัฐประหาร
12 (9 พฤศจิกายน 2520)คณะรัฐประหารแต่งตั้งรัฐประหาร
13 (22 ธันวาคม 2521)สภาแต่งตั้งรัฐประหาร
14 (1 มีนาคม 2534)คณะรัฐประหารแต่งตั้งถ่ายโอนให้มีการเลือกตั้ง
15 (9 ธันวาคม 2534)สภาแต่งตั้งลาออกเนื่องจากเหตุการณ์จลาจล (17 พ.ค. 2535)
16 (11 ตุลาคม 2540)สภาแต่งตั้งยุบสภาให้มีการเลือกตั้งใหม่

10. รูปแบบของรัฐสภากับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
สภาเดียว
สองสภา
ที่มา
แต่งตั้ง
เลือกตั้ง
1 (27 มิถุนายน 2475)/-/-
2 (10 ธันวาคม 2475)/-//
3 (10 พฤษภาคม 2489)-/-/
4 (9 พฤศจิกายน 2490)-//-
5 (23 มีนาคม 2492)-//-
6 (8 มีนาคม 2495)/-//
7 (28 มกราคม 2502)/-/-
8 (20 มิถุนายน 2511)-//-
9 (15 ธันวาคม 2515)/-/-
10 (7 ตุลาคม 2517)-//-
11 (22 ตุลาคม 2519)/-/-
12 (9 พฤศจิกายน 2520)/-/-
13 (22 ธันวาคม 2521)-//-
14 (1 มีนาคม 2534)/-/-
15 (9 ธันวาคม 2534)-//-
16 (11 ตุลาคม 2540)-/-/

11.จำนวนรัฐบาลและกลุ่มอำนาจในรัฐบาลกับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
จำนวนรัฐบาล (ชุด)
กลุ่มอำนาจในรัฐบาล
ทหาร
พลเรือน
1 (27 มิถุนายน 2475)1-1
2 (10 ธันวาคม 2475)1477
3 (10 พฤษภาคม 2489)2-2
4 (9 พฤศจิกายน 2490)514
5 (23 มีนาคม 2492)22-
6 (8 มีนาคม 2495)541
7 (28 มกราคม 2502)22-
8 (20 มิถุนายน 2511)11-
9 (15 ธันวาคม 2515)211
10 (7 ตุลาคม 2517)5-5
11 (22 ตุลาคม 2519)1-1
12 (9 พฤศจิกายน 2520)11-
13 (22 ธันวาคม 2521)1082
14 (1 มีนาคม 2534)11-
15 (9 ธันวาคม 2534)615
16 (11 ตุลาคม 2540)2--
รวม522925

12. พรรคการเมือง การเลือกตั้ง และรัฐประหารกับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
พรรคการเมือง
มี
ไม่มี
การเลือกตั้ง
(ครั้ง)
รัฐประหาร
(ครั้ง)
1 (27 มิถุนายน 2475)-/--
2 (10 ธันวาคม 2475)-/42
3 (10 พฤษภาคม 2489)/-1-
4 (9 พฤศจิกายน 2490)-/13
5 (23 มีนาคม 2492)-/12
6 (8 มีนาคม 2495)/-32
7 (28 มกราคม 2502)-/--
8 (20 มิถุนายน 2511)/-11
9 (15 ธันวาคม 2515)-/--
10 (7 ตุลาคม 2517)/-21
11 (22 ตุลาคม 2519)-/-2
12 (9 พฤศจิกายน 2520)-/--
13 (22 ธันวาคม 2521)/-43
14 (1 มีนาคม 2534)-/--
15 (9 ธันวาคม 2534)/-4-
16 (11 ตุลาคม 2540)/-1-
รวม792216

13. แบบชั่วคราว และแบบถาวรกับรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
แบบชั่วคราว
แบบถาวร
ระยะเวลา
1 (27 มิถุนายน 2475)/-5 เดือน 17 วัน
2 (10 ธันวาคม 2475)-/13 ปี 5 เดือน
3 (10 พฤษภาคม 2489)-/1 ปี 4 เดือน
4 (9 พฤศจิกายน 2490)/-1 ปี 4 เดือน
5 (23 มีนาคม 2492)-/2 ปี 8 เดือน
6 (8 มีนาคม 2495)-/6 ปี 7 เดือน
7 (28 มกราคม 2502)/-9 ปี 5 เดือน
8 (20 มิถุนายน 2511)-/3 ปี 4 เดือน
9 (15 ธันวาคม 2515)/-1 ปี 9 เดือน
10 (7 ตุลาคม 2517)-/2 ปี
11 (22 ตุลาคม 2519)-/1 ปี
12 (9 พฤศจิกายน 2520)/-1 ปี 1 เดือน
13 (22 ธันวาคม 2521)-/12 ปี 2 เดือน 1 วัน
14 (1 มีนาคม 2534)/-9 เดือน
15 (9 ธันวาคม 2534)-/5 ปี 9 เดือน
16 (11 ตุลาคม 2540)-/ปัจจุบัน = (6 ปี 4 เดือน)
รวมจำนวน 16 ฉบับรวมจำนวน 16 ฉบับรวมจำนวน 10 ฉบับ
รวมเวลาประมาณ 65 ปี 4 เดือน รวมเวลา 14 ปี 10 เดือน 25 วันรวมเวลา 53 ปี 2 เดือน 6 วันรวม 74 ปี 4 เดือน

14. กำลังบังคับและความตกลงยินยอมกับที่มาของรัฐธรรมนูญไทย

รัฐธรรมนูญ ฉบับที่ / พ.ศ.
มาจากกำลังบังคับ
มาจากความตกลงยินยอม
1 (27 มิถุนายน 2475)/-
2 (10 ธันวาคม 2475)-/
3 (10 พฤษภาคม 2489)-/
4 (9 พฤศจิกายน 2490)/-
5 (23 มีนาคม 2492)-/
6 (8 มีนาคม 2495)/-
7 (28 มกราคม 2502)/-
8 (20 มิถุนายน 2511)-/
9 (15 ธันวาคม 2515)/-
10 (7 ตุลาคม 2517)-/
11 (22 ตุลาคม 2519)/-
12 (9 พฤศจิกายน 2520)/-
13 (22 ธันวาคม 2521)-/
14 (1 มีนาคม 2534)/-
15 (9 ธันวาคม 2534)-/
16 (11 ตุลาคม 2540)-/
รวม 16 ฉบับรวม 8 ฉบับรวม 8 ฉบับ

15. ข้อสรุปของรัฐธรรมนูญไทย

             1) รัฐธรรมนูญไทยเป็นรูปแบบลายลักษณ์อักษร
             2) รัฐธรรมนูญไทยมีหลายฉบับ อีกทั้งเปลี่ยนแปลงเร็วในแง่เวลา และเปลี่ยนแปลงมากในแง่เนื้อหาสาระด้วย
             3) รัฐธรรมนูญไทยมีอายุใช้งานนานสุด 13 ปี 4 เดือน 29 วัน และเร็วสุด 4 เดือน 13 วัน
             4) รัฐธรรมนูญไทยมีอายุใช้งานเฉลี่ยฉบับละ 4 ปี
             5) รัฐธรรมนูญไทยมีทั้งฉบับชั่วคราว และฉบับถาวร โดยที่ฉบับชั่วคราวสามารถมีอายุใช้งานได้นานถึง 9 ปี 5 เดือน 22 วัน ขณะที่ฉบับถาวรบางฉบับมีอายุเพียง 1 ปี
             6) รัฐธรรมนูญไทยมีถึง 3 ระบอบ คือ รัฐธรรมนูญประชาธิปไตย เผด็จการและกึ่ง ประชาธิปไตย โดยรัฐธรรมนูญเผด็จการมีอายุใช้งานรวมมากที่สุดถึง 39 ปี 4 เดือน 2 วัน
             7) รัฐธรรมนูญไทยส่วนใหญ่เอื้อต่อการเข้าสู่อำนาจและการพ้นจากอำนาจของ ผู้ปกครอง โดยอาศัยกำลังบังคับซึ่งเป็นวิถีทางของการใช้ความรุนแรง
             8) รัฐธรรมนูญไทยส่วนใหญ่เน้นส่งเสริมอำนาจของผู้ปกครองมากกว่าการรับรอง และประกันสิทธิเสรีภาพของประชาชน
             9) รัฐธรรมนูญไทยทั้ง 16 ฉบับ มีที่มาจากการใช้กำลังบังคับ 8 ฉบับ และจาก ความตกลงยินยอม 8 ฉบับ
             10) รัฐธรรมนูญไทยมีที่มาจากผู้ปกครองเกือบทั้งสิ้น
             11) รัฐธรรมนูญไทยมีบทบัญญัติมากที่สุด 336 มาตรา และน้อยที่สุด 20 มาตรา
             12) รัฐธรรมนูญไทยมีที่มาเริ่มแรกจากการสถาปนาระบอบการปกครองใหม่
             13) รัฐธรรมนูญไทยทั้งเริ่มแรกและส่วนใหญ่มาจากการต่อสู้ช่วงชิงอำนาจของผู้ปกครอง
             14) รัฐธรรมนูญไทยไม่ก่อให้เกิดจุดเริ่มของการสร้างวิวัฒนาการใหม่ในทางการเมือง การปกครอง
             15) รัฐธรรมนูญไทยที่ผ่านมาลิดรอนสิทธิของประชาชนมากกว่าส่งเสริมและเป็นอุปกรณ์เกื้อกูลสิทธิของประชาชน
             16) รัฐธรรมนูญไทยส่วนใหญ่ยังขาดความเป็นกฎหมายสูงสุด
             17) รัฐธรรมนูญไทยมีเนื้อหาสาระโน้มเอียงไปทางหลักรัฐธรรมนูญนิยม แต่ในทางปฏิบัติผู้ปกครองเอาไปใช้ขัดกับหลักการ
             18) รัฐธรรมนูญไทยอิงกับหลักการสิทธิ ประชาชนเกิดขึ้นมาทีหลังรัฐธรรมนูญ
             19) รัฐธรรมนูญไทยมีแนวโน้มอิงหลักปฏิบัติได้มากกว่าหลักความสมบูรณ์แบบ
             20) รัฐธรรมนูญไทยอยู่ใต้กระแสการเมืองมากกว่าการเป็นปัจจัยอุปกรณ์ในการกำหนดวิวัฒนาการทางการเมือง
             21) รัฐธรรมนูญไทยให้ความสำคัญกับสิทธิในการกุมอำนาจของผู้ปกครองมากกว่าสิทธิของประชาชนในฐานะเจ้าของอำนาจ
             22) รัฐธรรมนูญไทยให้ความสำคัญการใช้อำนาจเพื่อการปกครองของผู้ปกครอง มากกว่าการประกันสิทธิอำนาจของประชาชนในฐานะผู้ควบคุมตรวจสอบการใช้อำนาจของผู้ปกครอง
             23) รัฐธรรมนูญไทยมุ่งตอบสนองเจตนารมณ์ของผู้ปกครองมากกว่ามุ่งบรรลุเจตจำนง ของประชาชน
             24) รัฐธรรมนูญไทยมีฐานะเป็นเครื่องมือของผู้ปกครองมากกว่าฐานะของกฎหมายและ การเป็นองค์ประกอบร่วมของระบบการเมือง
             25) รัฐธรรมนูญไทยส่วนน้อยที่รับรองให้มีพรรคการเมือง ส่วนใหญ่ไม่รับรองให้มี
             26) รัฐธรรมนูญไทยเป็นพินัยกรรมอำนาจของชนชั้นนำ
             27) รัฐธรรมนูญไทย (ฉบับปัจจุบัน) เน้นการปฏิรูปการเมืองในทิศทางที่ก้าวหน้า กว่าในอดีต
             28) รัฐธรรมนูญไทย (ฉบับปัจจุบัน) ก่อให้เกิดจุดเปลี่ยนในการสร้างวิวัฒนาการใหม่ ทางการเมืองการปกครองในระบอบประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม

เชิงอรรถ

             * ข้อเขียนในวรรณกรรมเป็นความเห็นของผู้เขียน ศาลรัฐธรรมนูญมิจำต้องเห็นพ้องหรือผูกพันด้วย [กลับไปที่บทความ]

ลงเผยแพร่ครั้งแรกใน Public Law Net วันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2547

กลับไปหน้าที่แล้ว

             Public Law Net ยินดีพิจารณาบทความในแขนงกฎหมายมหาชน กฎหมายปกครอง กฎหมายรัฐธรรมนูญ สิทธิและเสรีภาพ รวมทั้งบทความที่มีสาระน่าสนใจอื่นๆ จากนักเขียน นักวิชาการ นักกฎหมาย และนักศึกษากฎหมายทุกท่าน โดยส่งบทความของท่านมาในรูปแบบของเอกสาร Microsoft Word (*.doc) เอกสาร Text ข้อความล้วน (*.txt) ผ่านทาง E-Mail webmaster@pub-law.net โดยลิขสิทธิและความรับผิดตามกฎหมายเป็นของผู้เขียนบทความนั้น

ข้อมูลใดๆที่ปรากฎในเวบนี้ยังมิใช่ข้อมูลที่เป็นทางการ
หากต้องการอ้างอิง โปรดตรวจสอบจากแหล่งที่มาของข้อมูลนั้น